www.ophioussa.blogspot.com

Αρχαιολογικές και άλλες διαδρομές στα Κάτω Μέρη της Τήνου

 

π. Αντώνιος Φόνσος

ophioussa.com
Οι σελίδες αυτές είναι υπό κατασκευή και όλο το υλικό είναι πνευματική ιδιοκτησία του π. Αντώνη Φόνσου.

 

Εισαγωγή

Σαν «Κάτω Μέρη», της Τήνου, θεωρείται η περιοχή από Ξινάρα «και κάτω», δηλαδή η κοιλάδα βορειοδυτικά και βόρεια της Ξινάρας με τα καθολικά χωριά Λουτρά, Κρόκος, Περάστρα, Κώμη και τα «Τέσσερα Χωριά» στο Νοτιοδυτικό άκρο του Λιβαδιού: Κάτω Κλείσμα, Καρκάδο, Αετοφωλιά  και Καλλονή (ή Κελιά, όπως ονομαζόταν η Καλλονή μέχρι περίπου το 1960).

Οι «Διαδρομές» αναφέρονται στα Τέσσερα Χωριά και στην περιοχή που περιλαμβάνει τις περιοχές, από την Δυτική πλευρά του Λιβαδιού μέχρι περίπου της πηγές της Ζωδεμένης, και από τα βόρεια παράλια της Τήνου μέχρι το κεντρικό βουνό που ονομάζεται Πατέλλες ή Καστέλλες και το οροπέδιο «του Πολέμου ο Κάμπος».

Ήμουν εφημέριος στα Τέσσερα Χωριά για πάνω από 20 χρόνια, μέχρι το 2001 και έμαθα την περιοχή, τα τοπωνύμια και τις ιστορίες για τα «αρχαία» από τους κατοίκους που ζουν και ασχολούνται με αγροτικές και κτηνοτροφικές δουλειές την περιοχή.

Από την συλλογή των στοιχείων και την συγγραφή αυτού του κειμένου μέχρι σήμερα, έχουν δημοσιευτεί πολλοί λεπτομερείς χάρτες, και η τεχνολογία αποτύπωσης στοιχείων πάνω σε χάρτες έχει βελτιωθεί. Συγκράτησα ωστόσο εδώ τις αρχικές μου σημειώσεις με πιο απλές μεθόδους αποτύπωσης. Γνωρίζω ότι υπάρχουν προτάσεις για αποτύπωση στοιχείων για την Τήνο σε περιβάλλον GIS, και, τότε, η λεπτομερής απεικόνιση και προβολή θα είναι πιο εύκολη.

Οι περισσότερες τοποθεσίες που αναφέρω έχουν αναγραφεί σε σχετικά Προεδρικά Διατάγματα που αναφέρουν αρχαιολογικούς χώρους, αλλά, από όσο γνωρίζω, δεν έχουν ερευνηθεί ή δεν είναι γνωστές οι λεπτομέρειες.

«Αρχαία» Τήνος

Συνήθως όταν γίνεται λόγος για την αρχαία Τήνο, το μυαλό μας πάει στο ναό του Ποσειδώνα στα Κιόνια ή στα τελευταίως ανακαλυφθέντα  Κυκλώπεια τείχη και άλλα αρχαιολογικά ευρήματα του Εξωμβούργου, ή στον Μυκηναϊκό τάφο στην Αγία Θέκλα.  Η περιοχή γύρω από τα χωριά Κελιά (Καλλονή), Καρκάδο, Κάτω Κλείσμα και Αετοφωλιά, με τα βουνά και το οροπέδιο προς Δυσμάς, και την περιοχή μέχρι περίπου τα Έξω Μέρη, προς Βορρά, έχουν ίχνη που ακόμα και για κάποιον που δεν είναι αρχαιολόγος, όπως εγώ, παραπέμπουν σε παλαιότερες εποχές.

Δύσκολο για έναν που δεν είναι ειδικός να χρονολογήσει τις «παλαιότερες εποχές». Στα Κάτω Μέρη, και γενικότερα στην Τήνο, μπορεί να αναφέρονται σε περιόδους πριν 300 χρόνια, ή πριν 1.300 χρόνια, ή πριν 2.300 χρόνια και σίγουρα θέλει προσοχή η ερμηνεία ερειπίων ή αντικειμένων. Ένα είναι βέβαιο: Η Τήνος σίγουρα κατοικείται από την αρχαιότητα, και ενώ τα περισσότερο παλαιά κατ’κιά που βλέπουμε είναι του 19ου ή του 18ου αιώνα, πολλά κτίσματα είναι προφανώς μεσαιωνικά και η υποψία ότι όλα βρίσκονται σε ένα πολύ παλαιότερο υπόβαθρο υπάρχει, με ενδείξεις αλλά αρχαιολογική έρευνα στα μέρη αυτά είναι περιορισμένη, ή ανύπαρκτη.

Πύργοι, Ελληνικάρια

Το πιο εμφανές παράδειγμα αρχαιολογικών χώρων είναι οι «Πύργοι», γνωστοί και σαν «Ελληνικάρια», που βρίσκονται διάσπαρτοι στην περιοχή. Έχει ακουστεί ότι είναι της Ελληνιστικής περιόδου, χωρίς να μπορώ να το πω εγώ, για τους Πύργους στα Κάτω Μέρη.

Οι «Πύργοι» έχουν σαν κοινό χαρακτηριστικό το μέγεθος των λιθοδομών, ένδειξη ότι δεν είναι τυχαίες κατασκευές, αλλά και την τοποθεσία τους, είτε σε μέρη με απρόσκοπτη θέα στην θάλασσα, ή σε στρατηγικά περάσματα και μονοπάτια, στο νησί.  Ενδέχεται μερικά από αυτά τα κτίσματα να είναι  ή να συνδέονται  με «βίγλες» ή «φρυκτωρίες» για το άναμμα προειδοποιητικής φωτιάς.

Η πειρατεία και γενικά ο από θαλάσσης κίνδυνος είναι παλιά χαρακτηριστικά της ζωής στο Αιγαίο και δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω αν τα ίχνη που βλέπουμε σήμερα χρησιμοποιήθηκαν στην αρχαιότητα ή τον μεσαίωνα. Εικάζω ότι είναι μάλλον και τα δύο, αφού η άμυνα επί ενετοκρατίας μάλλον δεν ήταν διαφορετική από αυτήν επί Βυζαντίου ή επί ρωμαϊκών και αρχαιοτέρων χρόνων.  Τα γνωστά Ελληνικάρια είναι στα Πυργιά (Άγιοι Ανάργυροι), την Αγία Άννα (Σαμάντλα) στον Κασσάδο, και στην Βαθειά Λίμνο, κοντά στα Αμμώνια και τα «Γράμματα».

Πυργιά, Άγιοι Ανάργυροι

Γύρω στα 3 χιλιόμετρα από την Αετοφωλιά,, από το νέο αμαξωτό δρόμο, μετά «της Μαριάς το Λαγκάδι», βρίσκεται η τοποθεσία Πυργιά.  Στα Πυργιά, δεν φαίνεται «πύργος» αλλά βραχώδες πλάτωμα με εμφανή ίχνη οχύρωσης από την Βόρεια και ΒΑ πλευρά.

Υπάρχουν μαρτυρίες από παλαιούς περιηγητές ότι λίγο Βόρεια, στη περιοχή αυτή υπήρχε κάποιος Πύργος. Σύμφωνα με τις επιτόπιες παρατηρήσεις μου πρέπει να βρίσκεται στο δεξιό μέρος του αμαξωτού δρόμου που οδηγεί στο Προσκυνητήριο των Αγ. Αναργύρων, λίγα μέτρα πριν την είσοδο.

Επίσης, εκεί που σήμερα είναι ο ασφαλτοστρωμένος δρόμος υπήρχε εμφανές ερείπιο κτίσματος με την ονομασία «Αψ’λό Σπίτι» που είχε δώσει και το όνομα στην περιοχή, και που χάθηκε πριν από χρόνια με την χάραξη του δρόμου.

Σε γειτονικά χωράφια υπάρχουν ίχνη λιθοδομών, με μεγαλύτερες πέτρες από ότι συνηθίζονται σε ξερολιθιές.  Στο πλάϊ του δρόμου που κατεβαίνει προς τους Αγίους Αναργύρους, φαίνεται σε διατομή ερείπιο κτίσματος, με πήλινα θραύσματα, αγνώστου χρονολογίας.  Σύμφωνα με μαρτυρίες παλαιών αγροτών, μπορεί να υπήρχε σ’ αυτή τη περιοχή και νεκροταφείο. Προφορικές μαρτυρίες αναφέρουν πιθανή ύπαρξη θολωτού τάφου αν και δεν γνωρίζω σχετικές λεπτομέρειες. Πάνω από την θέση Πυργιά, είχε βρεθεί από περαστικό τουρίστα, μικρό πήλινο λυχνάρι, που δεν έχω δει, αλλά μου αναφέρθηκε σαν «πλαστικής» τεχνοτροπίας, μάλλον Βυζαντινής ή μεταγενέστερης περιόδου.

Τα Πυργιά βρίσκονται σε μικρή απόσταση από κεντρικό μονοπάτι που συνδέει τα τέσσερα χωριά, την Αετοφωλιά, με τα Έξω Μέρη, Πλατιά, Πύργο, αφ’ ενός και  Καρδιανή και Ιστέρνια αφ’ετέρου.

Βαθιά Λίμνος, Αμώνια, Γράμματα

Περίπου μία ώρα με μονοπάτι από την Καλλονή, υπάρχει η περιοχή Μάντρες και τα «Δυό Β’νιά», ανατολικά του Τρικόκαστρου και της Μέλισσας. Υπάρχει μία ρεματιά που σχηματίζει ένα μικρό λεκανοπέδιο, με διέξοδο στο Λαγκάδι του Καναβά, και έναν λόφο με μικρό οροπέδιο. Αυτή είναι η Βαθειά Λίμνο.  Κατά μερικούς το όνομα οφείλεται στις γούρνες με νερό που έχει το λαγκάδι. Επικρατέστερη άποψη όμως φαίνεται να είναι η προέλευση από την λέξη «λιμνιών» που σημαίνει μέρος προστατευμένο από τον αέρα, αφού η Βαθειά Λίμνος έχει μέρη προστατευμένα από τον βοριά, που καλλιεργούνται από χωριανούς από την Καλλονή επί σειρά ετών.

Στην ράχη του βουνού, που έχει περίπου Β-Ν κατεύθυνση και εμφανή συνεχόμενη διαχωριστική ξερολιθιά, υπάρχει η τοποθεσία «Γράμματα» γνωστή από επιγραφή σκαλισμένη σε ογκώδεις πέτρες, που φαίνονται πελεκητές, με τις λέξεις «ΔΙΟΣ» και ΕΛΛΑΝΙΟΥ». Δεν υπάρχει προφανές ερείπιο, υπάρχουν πέτρες με παραλληλεπίπεδο σχήμα, αλλά δεν φαίνεται σαφές ίχνος κτίσματος, ούτε γνωρίζω την χρονολόγηση της επιγραφής που έχει ακουστεί ότι είναι ελληνιστική ή ότι είναι από περιηγητή του 19ου αιώνα, που την σκάλισε σαν «διευκρίνηση» για το τοπωνύμιο «Αμμώνια». Για την ακρίβεια, η τοποθεσία «Αμμώνια» είναι περίπου 500μ. Βόρεια από τα Γράμματα, με ελάχιστα ίχνη λιθοδομών και ελάχιστα πήλινα θραύσματα στο χώμα.

Βόρεια από την θέση Γράμματα, προς την Βαθειά Λίμνο, υπάρχουν διάσπαρτες πέτρες που φαίνονται κατεργασμένες, και ίχνη λιθοδομών που είναι μάλλον διαφορετικές από τις ξερολιθιές που διαμορφώνουν τις πεζούλες. Προς το λαγκάδι, που τον χειμώνα ή μετά από βροχή κατεβάζει πολύ νερό, υπάρχουν ίχνη ογκωδών λιθοδομών που όμως μπορεί να έχουν  σχέση με έργα συγκράτησης του χειμάρρου.

Στον κεντρικό λόφο στην Βαθειά Λίμνο υπάρχουν αγροικίες ξερολιθιές κτισμένες με πέτρες που πρέπει να ήταν «δουλεμένες», ίσως από ερείπια μικρού οικισμού, που σχεδόν σίγουρα υπήρξε εδώ στο παρελθόν, ιδίως αν κρίνει από την πληθώρα πήλινων θραυσμάτων που οι αγρότες έχουν σωρεύσει στα άκρα των χωραφιών, ή πάνω σα ντουβάρια, από χρόνια καλλιέργειας της γης. Τα πήλινα θραύσματα μοιάζουν να είναι από υδραγωγό, που έφερνε νερό από το λαγκάδι, πιο πάνω. Ίχνος του υδραγωγού, φαίνεται ακόμα στην πλαγιά του βουνού, χωρίς πήλινες κατασκευές, και πρέπει να χρησιμοποιήθηκε και πρόσφατα, αν κρίνει κανείς από τις αντιδικίες που είχαν οι ιδιοκτήτες των χωραφιών της περιοχής.  Επιφανειακό πήλινο θραύσμα έχει χρονολογηθεί, με αρχαιομετρία,  στον 8ο μ.Χ. αιώνα.

Στην κορυφή του λόφου, αγροικία είναι χτισμένη σε ίχνος σαφώς παλαιότερου κτίσματος, μάλλον Πύργου, και με διάσπαρτες και ενσωματωμένες στις ξερολιθιές, πελεκητές και σχετικά ογκώδεις πέτρες. Τα περιβάλλοντα κτίρια είναι μάλλον πρόσφατα.

Υπάρχουν ενδείξεις ότι ο λόφος αυτός συνδεόταν με τα «Γράμματα» με φαρδύ πλακόστρωτο δρόμο που όμως είναι δυσδιάκριτος είτε από τα φρύγανα, είτε από το γεγονός ότι με τα χρόνια, οι δουλεμένες πέτρες έγιναν «ακροδώματα» στις ξερολιθιές.

Αν ωστόσο η περιοχή χρησιμοποιήθηκε και στον 8ο μ.Χ. αιώνα, δεν αποκλείεται, η Βαθειά Λίμνο, να είναι ένα από τα μέρη, γύρω από του Πολέμου τον Κάμπο, που χρησιμοποιήθηκε από Τηνιακούς, όταν με την έξαρση της πειρατείας αποτραβήχτηκαν στα βουνά.

Πύργος Σαμάντλας, Αγία Άννα Κασσάδος.

Αυτός ο «Πύργος» είναι σχετικά καλά διατηρημένος αφού διατηρεί όλες τις πλευρές του και φαίνεται να έχει και τα αρχικά του «στεγάδια».  Το χτίσιμο δεν είναι επιμελές και μερικοί αρμοί είναι ανοιχτοί, αν και δεν αποκλείω αυτό να είναι επειδή επιτρέπουν την μέσα από τον Πύργο παρατήρηση της θάλασσας. Η τοποθεσία έχει καλή θέα του Βόρειου Αιγάιου, από Ικαρία, Χίο, Ψαρά, μέχρι και Σκύρο (και Βόρεια Άνδρο).

Στα γειτονικά χωράφια από τον «Πύργο» της Σαμάντλας έχει ξερολιθιές που είναι μεγαλύτερες από ότι οι συνηθισμένες, υπάρχουν πολλά πήλινα θραύσματα στο έδαφος και έχει ακουστεί ότι «είχαν έρθει νύχτα από καΐκι και είχαν σκάψει». Η κοντινότερη παραλία είναι τουλάχιστον 2 ώρες απόσταση με τα πόδια.

Από αυτόν τον «Πύργο» περνάει διακλάδωση του κεντρικού δρόμου από τα Κάτω στα Έξω Μέρη, που οδηγεί είτε προς της Κόρης τον Πύργο, ή το Λαγκάδι Μαραγκού  και από εκεί, από Άλώνες», μέσω Πολέμου Κάμπου, προς Καρδιανή και Ιστέρνια.

Της Κόρης ο Πύργος

Αυτός είναι μεσαιωνικός οικισμός, ίσως συνέχεια βυζαντινού και αρχαίου οικισμού.  Υπάρχει βάση τείχους από την οποία και θεωρείται αρχαιολογικός χώρος. Δεν υπάρχουν εμφανή ερείπια «πύργου» αν και υπάρχει οχυρωματική διάταξη στα σπίτια και ανατολικά της πλατείας μπορεί να υπάρχουν ίχνη τείχους.

Κοντά στην εκκλησία του Αγίου Φραγκίσκου υπάρχει θεμέλιο παλαιότερης εκκλησίας και κοντά ξεχωριστή συστάδα διατηρημένων κελιών που θεωρούνται πιθανά ερημητήρια μοναχών. Η τοποθεσία είναι συνδεδεμένη με μοναχούς ερημίτες, και για την τοποθεσία υπάρχουν πολλές παραδόσεις, όπως για την ύπαρξη χρυσής γουρούνας με επτά χρυσά γουρουνάκια κ.α.

Κοντά και μέσα στον οικισμό υπάρχουν κατοικίες, άλλες ενσωματωμένες και άλλες ξεχωριστές που χρησιμοποιήθηκαν τον 19ο αιώνα και μέχρι και μετά το 1940, σαν κύριες κατοικίες και όχι απλά αγροικίες. Μερικά από τα κτίσματα έχουν επισκευαστεί και χρησιμοποιούνται από τους ιδιοκτήτες τους.

Παλιοκκλησιά

Δεν είναι σαφές αν πρόκειται για πρωτοχριστιανική ή παλαιότερη «εκκλησία».  Η κατασκευή της στέγης με κεκλιμένα στεγάδια είναι μοναδική στην Τήνο. Στην βάση, υπάρχουν πολύ μεγάλες πελεκητές πέτρες και μία με πελεκητή ρηχή γούρνα, εξαιρετικά μεγάλη που, χωρίς να μπορώ να το πω με βεβαιότητα παραπέμπει σε τελετουργική λειτουργία.  Υπάρχουν τάφοι και ταφικός περίβολος, αγνώστου χρονολογίας, λίγα πήλινα θραύσματα.

Η Παλιοκκλησιά, είναι στην βάση λόφου που οι ξερολιθιές στις πεζούλες παραπέμπουν σε οχύρωση μάλλον παρά σε ξερολιθιές, αλλά αυτό είναι εικασία. Στην κορυφή του λόφου υπάρχει πέτρινο πλάτωμα με πελεκητές βάσεις και μικρές γούρνες και λίγα πέτρινα κτίσματα. Ο λόφος "βλέπει" μονοπάτι που έρχεται από τα Ιστέρνια, και συνεχίζει προς της Κόρης τον Πύργο, ή ανεβαίνει μέχρι τα «Λιβαδάκια» και τις Αλώνες στου Πολέμου τον Κάμπο.

Κοντά στην Παλιοκλησιά υπάρχουν ίχνη παλαιών οικισμών, και οι τοποθεσίες Λιμοκός, Καταζάδος και Κουναριά.

Ακριβώς κάτω από την Παλιοκκλησιά είναι η πλούσια πηγή νερού της Ζωδεμένης.

Πολέμου Κάμπος

Αυτή είναι η ονομασία του οροπεδίου νότια από όλα τα παραπάνω μέρη, και βόρεια, και πάνω από την Καρδιανή και τα Ιστέρνια.   Ξεκινάει από το Τρικόκαστρο, και το Μελισσοβούνι, ή Μέλισσα, ή Μεσοβούνι, ανατολικά και καταλήγει στα Πράσα, πάνω από την Β’ Εύρεση, Δυτικά.  Το οροπέδιο «του Πολέμου ο Κάμπος», είναι γνωστό σε όλους με αυτό το όνομα, αν και κανείς δεν έχει κάποια ανάμνηση πολέμου στην περιοχή, με αναφορές ντόπιων, ωστόσο για πόλεμο στην θέση  «Αλώνες» και «σ’ Κοκαλά». Νότια βλέπει την Μύκονο, Δήλο, Σίφνο, Σύρο και Γυάρο και, Βόρεια, την Ικαρία, την Χίο, τα Ψαρά και, σε εξαιρετικά καθαρές μέρες την Σκύρο.

Του Πολέμου ο Κάμπος έχει εμφανή και διακριτά ίχνη κτισμάτων, μερικά εκ των οποίων είναι σχεδόν σίγουρα οχυρωματικής φύσεως, όπως το Τρικόκαστρο ή Βίγλα ή Κάστρο (μερικοί το λένε και Τουρκόκαστρο) και στο Μελισσοβούνι, ή Μεσοβούνι.  Στις παρυφές του οροπεδίου είναι η Θέση «Γράμματα» ή «Αμώνια», οι Πολεμίστρες ή Αλώνες,  και η περιοχή Κοκκαλά, ή Γλυφάρι.

Αλώνες

Πάνω στο δρόμο που οδηγεί από τη Βαθιά Λίμνο προς τα Ιστέρνια (μέσω της «Δημοσιάς το Λαγκάδι»), σε ένα σταυροδρόμι που ονομάζεται «Λιβαδάκι» (λόγο του ισιώματος) και που οδηγεί: Νότια, προς Καρδιανή, ΝΔ προς Ιστέρνια (μέσω Πράσα- Θεοτόκο), ΒΔ προς Ζωδεμένη και Παλιοκκλησιά και προς τον οικισμό «της Κόρης το Πύργο», Βόρεια, προς Πυργιά και Πασσάρα (μέσο Σαμάντλας και Κασσάδου), ΒΑ προς Βαθιά Λίμνο, Γράμματα, Αμώνια, και Ανατολικά, προς τη Μέλισσα και Τρικόκαστρο, υπάρχουν  τα ερείπια τριών κυκλικών κτισμάτων,  που παραπέμπουν σε οχυρωμένες θέσεις.

Οι κάτοικοι των Κάτω Μερών, στους οποίους ανήκει διοικητικά αυτή η περιοχή, ονομάζουν αυτά τα κτίσματα «Αλώνες», οι δε  κάτοικοι της Καρδιανής και των Ιστερνίων «Αλώνια».

Από τη κατασκευή τους, σίγουρα δεν φανερώνει ότι πρόκειται για «Πύργους», αλλά για χώρους ελέγχου όσων περνούσαν απ’ αυτό τον κόμβο.

Οι ντόπιοι αυτή τη περιοχή την ονομάζουν επίσης «Πολεμίστρες». Βρίσκεται απέναντι από το λόφο (κορυφή) «στου Κοκαλά».  Οι ντόπιοι επίσης λένε ότι εδώ, σ’ αυτό το σταυροδρόμι-ίσιωμα,  έγινε ο μεγάλος πόλεμος ανάμεσα στις φυλές της περιοχής. Πολλούς νεκρούς τους έθαψαν στον απέναντι λόφο. Αυτός ο λόφος ονομάζεται ακόμα και σήμερα «Σ’ κοκαλά».

Στην ΝΑ πλαγιά του λόφου «Γλυφάρι» βρίσκεται ένας μάλλον πρόχειρα κτισμένος «Πύργος», όπως αναφέρει και ο περιηγητής Weil, και που «προστατεύει ταυτόχρονα δύο κοιλάδες», δηλαδή την κοιλάδα της Ζωδεμένης (ή τα «δυό λαγκάδια») και την κοιλάδα του λαγκαδιού «Βελάνι».   Εποπτεύει επίσης τον όρμο του Βαθύ.  Ακόμα ελέγχει ΝΔ τη ρεματιά (συνέχεια του ρέματος Ζωδεμένη) που ανεβαίνει προς τις Αλώνες. Αυτός ο «Πύργος» βρίσκεται απέναντι (βόριο ανατολικά) από την Παλιοκκλησιά.

Τρικόκαστρο, Καστέλα,  Κουφάλες,  Καμάρια, Βίγλα ή Κάστρο

Δεν είναι σαφές αν ο όρος «Τρικόκαστρο» αναφέρεται μόνο στο Κάστρο  ή «Βίγλα» ή αν περιλαμβάνει και την Καστέλλα, προς βορρά και τις Κουφάλες – Καμάρια.

Η Καστέλα είναι η βορειοανατολική κορυφή του συγκροτήματος Πατέλες ή Καστέλες. Δεν φαίνεται κατάλοιπο οχύρωσης.  Στην κορυφή, στη δυτική πλαγιά υπάρχει πρόσβαση με μονοπάτι προς την κορυφή, όπου υπάρχει και «ορθόλιθος» με άγνωστη προέλευση και χρήση.

Κάτω από την κορυφή της Καστέλας, προς το χωριό Καλλονή (Κελιά) υπάρχει  «της Κορασίδας η Σπηλιά» μια σπηλιά με πηγή νερού.  Μέσα στη σπηλιά, οι τοίχοι και η διαμόρφωσή μαρτυρούν ότι χρησιμοποιήθηκε για κατοίκηση ή για άλλη χρήση. Η τοπική παράδοση συνδέει τη σπηλιά με την «Κόρη» (Περσεφόνη;)  Λίγο παραπέρα, υπάρχουν θεμέλια κυκλικού οικοδομήματος, αγνώστου χρήσεως.   Από την σπηλιά ξεκινά λιθόστρωτος δρόμος προς την Μέλισσα και τα Γράμματα.

Λίγο πιο ψηλά και νότιο ανατολικά από την Καστέλα, στη τοποθεσία που οι ντόπιοι ονομάζουν «Καμάρια», υπάρχουν τα ερείπια «Πύργου», διαστάσεων 7 Χ 7 μέτρων. Ο τοίχος του Πύργου έχει πάχος 1,5 του μέτρου. Αυτός ο Πύργος βρίσκεται πάνω στο δρόμο ο οποίος από τη περιοχή «Σιρόχοι - Αγία Μαρίνα» οδηγεί, μέσω Βίγλας και Καστέλας, στη Κορυφή της Μέλισσας και στα Γράμματα. Λίγο παραπέρα, δυτικά, στη περιοχή που οι ντόπιοι ονομάζουν «Μαύρα Κρεμνά» ή «Κουφάλες» υπάρχουν κατάλοιπα κατοικιών, όπως τζάκια και φούρνοι.  Στην ανατολική πλαγιά του βουνού (αρκετά χαμηλά) εμφανή είναι τα ερείπια του παλαιού οικισμού «Στεριώτη».

Κάστρο ή Βίγλα, ή Τρικόκαστρο, ή Τουρκόκαστρο

Το Τρικόκαστρο είναι ένας σαφώς οχυρωμένος βράχος, απρόσιτος από παντού εκτός από τον βορρά, όπου και έχει εξωτερικό τείχος. Φαίνονται ίχνη από διάφορα μικρά κτίσματα και υπάρχουν πήλινα θραύσματα.  Όλο μαζί είναι σαν μικρογραφία του Κάστρου στο Ξώμπουργο, αλλά με σαφώς προχειρότερες λιθοδομές.

Πρέπει να ήταν φρυκτωρία και έχει απρόσκοπτη θέα στην θάλασσα από Μύκονο μέχρι Γυάρο.  Είναι πάνω από πέρασμα «δρόμου» που συνδέει την Πάνω Στράτα (δρόμος που συνδέει την Αγία Μαρίνα με τα Έξω Μέρη) με τα Κάτω Μέρη, και ίσως ελέγχει αυτό το πέρασμα.  Ανατολικά βλέπει και το πέρασμα από την κοιλάδα της Αγιάς, προς τον Άγιο Ρωμανό. Δυτικά βλέπει την Μέλισσα ή Μελισσοβούνι, και του Πολέμου τον Κάμπο.

Κάτω από το Τρικόκαστρο είναι η Γούρνα

Μελισσοβούνι ή Μεσοβούνι ή Μέλισσα

Η Μέλισσα, ή Μελισσοβούνι, ή Μεσοβούνι, είναι η δεύτερη υψηλότερη κορυφή του νησιού. Υπάρχει περιφραγμένο πλάτωμα με «τείχος» ή «τοίχο» που είναι μάλλον υπερβολικός για να είναι απλά κτηνοτροφική μάντρα. Φαίνεται να έχει σπηλιές με επιγραφές αλλά δεν μπόρεσα να τις εντοπίσω.

Άλλα σημεία πιθανού ενδιαφέροντος

Όχι μακριά από την Αγία Άννα (Πύργος Σαμάντλας) υπάρχει, στην θέση Πασσάρα, ερειπωμένο εκκλησάκι, στην βάση πλατώματος όπου υπάρχει το εξωκλήσι του Αρχάγγελου Μιχαήλ του «Σπλ’ιώτη.»  Το ερείπιο είναι μάλλον πριν το 1000 μ.Χ. και είναι εντοιχισμένο στον βράχο. Έχει ίχνη τοιχογραφίας.

Ανατολικά από εκεί είναι ο οικισμός «Χωρδάκια» και πιο κάτω, στην θάλασσα η Καμένη Σπηλιά.

Υπάρχουν και ίχνη παλαιών οικισμών γύρω ή κοντά σε εκκλησίες, μερικές από τις οποίες διατηρούνται ενώ άλλες είναι ερειπωμένες. Οι πιο γνωστές εκκλησίες είναι αυτές της «Αγίας Αναστασιάς» και της «Αγίας Υπακοής», κοντά στο Κάτω Κλείσμα και την Καλλονή, αντίστοιχα.

Η Αγία Αναστασιά βρίσκεται στη τοποθεσία «Ρέντια», ανάμεσα το Κάτω Κλείσμα και τη Κώμη, πάνω από τον ασφαλτοστρωμένο δρόμο.  Είναι δίπλα στο ρέμα της Αγιάς και κοντά στα ίχνη των οικισμών Μπαρδάδο και Κουνάδο.

Η εκκλησία αυτή φαίνεται να είναι χτισμένη πάνω σε πολύ μεγαλύτερη προγενέστερη εκκλησία που, σύμφωνα με την τοπική παράδοση πυρπολήθηκε από πειρατές (τον 8ο ή 9ο ή 10ο αιώνα;)  και, πάντα σύμφωνα με την παράδοση, με τα υλικά της κατεστραμμένης εκκλησίας κτίστηκε η εκκλησία της Παναγίας στο Κάτω Κλείσμα. Η τελευταία, ανακαινίσθηκε το 1760 και σίγουρα έχει μαρμάρινα στοιχεία σε δεύτερη ή τρίτη χρήση, και κίονες διαφορετικών τεχνοτροπιών που εικάζεται είναι από διαφορετικά χαμένα προγενέστερα κτίσματα.

Στο προαύλιο της σημερινής εκκλησίας της Αγίας Αναστασιάς, (στο εσωτερικό της παλαιάς), βρίσκονται χαρακτηριστικοί τάφοι, από σχιστολιθικές πλάκες.

Λιγότερο γνωστό, πιο μέσα στην κοιλάδα της Αγιάς είναι το ερείπιο εκκλησίας, μάλλον αφιερωμένο στον Άγιο Νικόλαο. Αρκετά μαρμάρινα θραύσματα έχουν περισυλλεγεί, με το υλικό δημοσιευμένο από τον Αλ. Φλωράκη.  Υπάρχουν πιθανά παραπλήσια κελιά ερημιτών, και ερείπια οικισμού στους πρόποδες του λόφου. Η περιοχή λέγεται Σίκινα (εν Σίχνοις) και Σιρόχοι.

Όχι μακριά από την Αγία Αναστασιά, προς τον Καρκάδο και Καλλονή, είναι ο λόφος Καρκοβούνι. Υπάρχει παλαιότερο επώνυμο Charcias, που παραπέμπει και στο χωριό και τον λόφο αλλά υπάρχει και εκδοχή «Χαλκιάς» και «Χαλκοβούνι».  Η περιοχή έχει τοποθεσία που λέγεται «Μαντέμια».

Η Αγία Υπακοή, πάνω από την Καλλονή, είναι μοναστήρι του 1648, που ιδρύθηκε από τον τότε επίσκοπο Τήνου Νικόλαο Ρήγο, για να μαζέψει διάφορους ερημίτες της περιοχής. Η εκκλησία της Αγίας Υπακοής είναι παλαιότερη και ήταν ήδη ιδιοκτησία του Βενετού προβλεπτή της Τήνου.

Μέχρι πρότινος, μόνο από ανηφορικό μονοπάτι υπήρχε πρόσβαση στην Αγία Υπακοή. Τώρα έχει ανοιχτεί χωματόδρομος, έχουν γίνει εργασίες συντήρησης αλλά και κάποια αλλοίωση από το προηγούμενο τοπίο.

Νοτιοανατολικά της Αγίας Υπακοής, πάνω από το χωριό Κελιά στη θέση «Βρυσιά», ανατολικά των ερειπωμένων σήμερα εξωκλησιών του Αγ. Γεωργίου και της Αγ. Μαρίνας, υπάρχουν τα ερείπια των ερημητηρίων των μοναχών που αναφέρονται ήδη από το 17ο αιώνα στις διάφορες εκθέσεις των Επισκόπων.  Στο εκκλησάκι του Αγίου Γεωργίου υπήρχε μέχρι πρότινος ανάγλυφο μάρμαρο παρόμοιο με μάρμαρο που βρέθηκε στο εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου στην Αγιά, αρκετά χιλιόμετρα μακριά.

 

 

 

 

 

Με "κλίκ" στην εικόνα, αριστερά (και στις επόμενες), εμφανίζονται περισσότερα εικονίδια που, με την σειρά τους μπορούν να μεγεθυνθούν. Εδώ, δορυφορικες φωτογραφίες

Τον χειμώνα, η Τήνος, και ειδικά η Βόρεια Τήνος είναι καταπράσινη και υγρή, με το τοπίο να δίνει ορεινή αίσθηση, και τις ξερολιθιές και τα "γκρεμνά" να "μπρήζουν" από τα νερά. Το καλοκαίρι η εικόνα είναι αντίθετη, ιδίως τα τελευταία χρόνια που έχει σχετική λειψυδρία.

 
Το Κάτω Κλείσμα,σε παλαιότερη καρτ-ποστάλ
   
 

Μυκηναϊκός τάφος Αγ. Θέκλας

 

Η περιοχή ΒΔ από τα 4 χωριά (γνωστή τοπικά ως "Πίσω")
  1. Καλλονή (Κελιά)
  2. Καρκάδος
  3. Αετοφωλιά
  4. Προς Πολέμου Κάμπο, Μελισσοβούνι, Καρδιανή, Ιστέρνια
  5. Προς, Πράσσα, Ιστέρνια
  6. Προς Κόρης Πύργο, Λιμοκό, Πλατειά
  7. Βελάνι(οι), προς Κόρης Πύργο, Χαλακιά, Λιμοκό
  8. Προς Κακόβουλα, Χαλακιά
  9. Προς Αφλαρέτ (και Καμένη Σπηλιά)
  10. Προς Μροφάνισσα, Πλατύ Γιαλό, Καρελάδο
  11. Προς Πλωμάρι

Α. Αμμώνια

Β. Βαθειά Λίμνο

Γ. Γράμματα

Δ. Σαμάντλα

Ε. Πυργιά

Το πράσινο μονοπάτι είναι κεντρικός "δρόμος" που ξεκινάει από την Καλλονή (1), συνεχίζει ΒΔ και καταλήγει στα Πλατειά, ή, μέσω Πολέμου Κάμπο, σε Καρδιανή και Ιστέρνια. Το κίτρινο μονοπάτι είναι η διαδρομή από Καλλονή προς Γράμματα και Βαθειά Λίμνο (με συνέχεια προς "4")

 
Η Αετοφωλιά είναι δεξιά, και ο δρόμος προς Πλατειά εκεί περίπου που είναι τα βέλη. Στο βάθος, ο Πλατύ Γιαλός και το Δρακονήσι, και δεξιά, η Κολυμπήθρα
Πυργιά
   

ΔΙΟΣ ΕΛΛΑΝΙΟΥ
Είναι ελληνιστικό; Ή του 19ου αιώνα;

Βαθειά Λίμνο, ο λόφος

Το μονοπάτι για τα "Αμμώνια" ξεκινάει από τον δρόμο Αετοφωλιά-Πλατειά, αλλά και από τον χωματόδρομο που ξεκινάει λίγο πριν το λαγκάδι του Καναβά, προς Αγία Υπακοή

Μην περιμένετε "ναό" του Άμμωνα (ή Άμωνα) Δία... Μία γωνιά μεγάλες πέτρες, ένα-δύο πήλινα θραύσματα, και μία "καυκάλα".

μονοπάτια προς Αμμώνια και Βαθειά Λίμνο

Βαθειά Λίμνο

 

Βαθειά Λίμνο

Βαθειά Λίμνο. Στην κορυφή του λόφου, τα "Γράμματα"
 
Σαμάντλα
Σαμάντλα, Κόρης Πύργος, Παλιοκκλησιά
  • Σ: Σαμάντλα
  • ΚΠ: Κόρης Πύργος
  • Π1: Παλιοκκλησιά και περίβολος
  • Π2: Λόφος πάνω από την Παίοκκλησιά
  • Α: Αλώνες - Πολεμίστρες
  • ΒΛ: Βαθιά Λίμνο
  • Γρ: Γράμματα

1. Προς Ιστέρνια

2. Καλλονή (Κελιά)

3. Αετοφωλιά

 

Άγιος Φραγκίσκος

 

 

 

 

Παλιοκκλησιά

Η θέα από τον λόφο προς ΒΔ (αριστερά), Β και Α. Φαίνεται ο όρμος "Βαθύ"

Η θέα από τον λόφο προς ΝΑ (αριστερά), Ν, και ΝΔ

   
Πολέμου Κάμπος (Ανατολικό-Νοτιοανατολικό τμήμα)

Β: Βίγλα, Κάστρο, ή Τρικόκαστρο

Μ: Μελισσοβούνι, Μέλισσα, ή Μεσοβούνι

Γρ: "Γράμματα"

Με μπλέ βέλος είναι σημειωμένες δύο πηγές. ΝΔ η 'Γούρνα", πάνω στον δρόμο. ΒΑ, πηγή σε χωράφι.

1-3 Μεσαιωνικός (αρχαίος;) δρόμος Έξω Μέρη-Ξώμπουργο (Πάνω Στράτα).

  1. Προς Αγία Μαρίνα, Κάμπο, Ξώμπουργο
  2. Προς "Στεργιώτ'" και Καλλονή
  3. Προς Καρδιανή και Έξω Μέρη
  4. Προς Καλλονή από Αγία Υπακοή
  5. Προς "Γράμματα", Βαθειά Λίμνο, Αμμώνια, Αετοφωλιά
  6. Προς Βαθειά Λίμνο, Αμμώνια ή Καλλονή
  7. Προς Κασσάδο, Σαμάντλα και Κόρης Πύργο
  8. Προς Αμμώνια, Αετοφωλιά και Καλλονή

αλώνες (κλικ στην εικόνα)

Η θέα προς την θάλασσα, εδώ

   
   
Η θέα από την Βίγλα (Τρικόκαστρο) προς Δυσμάς (αριστερά), Βορρά,Κολυμπήθρα, και Χώρα, Ανατολικά. Η κορυφή, αριστερά, είναι το Μελισσοβούνι.
Η Θέα από την Βίγλα προς Ανατολάς (Άγιος Ρωμανός), Νότο (Σύρος), Δυτικά προς Μελισσοβούνι και Βορειοδυτικά προς Σκύρο.
Κορασίδας Σπηλιά
   
Τρικόκαστρο από την Αγία Μαρίνα
Μαύρα Γκρεμνά και Τρικόκαστρο από το Μελισσοβούνι. Αριστερά, το Ξώμπουργο
   
Άγιος Μιχαήλ (San Michael) Σπ'λιώτης
 

Το ερειπωμένο εκκλησάκι είναι κάτω από το πλάτωμα, μισο-κρυμμένο από σχίνους. Δεξιά, στο πλάτωμα, υπάρχουν πελεκητές όψεις βράχου.

Καμμένη Σπηλιά

 

Φωτογραφίες από την διαδρομή,εδώ. Το ενδιαφέρον της διαδρομής είναι, νομίζω, τα "Καστέλια" που, εκτιμώ, χρειάζονται διερεύνηση.

Η Αγία Αναστασιά, στα Ρέντια, μεταξύ Κώμης και Κάτω Κλείσματος. Σαφώς χτισμένη σε προγενέστερη, μεγαλύτερη εκκλησία ή ναό

 
 

οι σελίδες αυτές είναι υπό κατασκευή, και το περιεχόμενο είναι πνευματική ιδιοκτησία του π. Αντώνη Φόνσου

 
   

www.ophioussa.blogspot.com